Grote mechanische  rekenmachines  

Model H heeft als enige Comptometer witte en zwarte knoppen èn voor- en achterop het Comptometer-logo.

Dit model is gebruiksvriendelijker dan de oudere modellen. Het op nul zetten van de machine bijvoorbeeld is eenvoudiger: je trekt de hendel naar voren en laat hem los waarna hij automatisch terugspringt.

Er zijn 48.509 Comptometers model H geproduceerd.

Model J is op een aantal punten technisch verbeterd ten opzichte van model H en werkt daardoor prettiger. De machine is te herkennen aan de groene en witte knoppen.

De eerste twee cijfers van het serienummer geven waarschijnlijk het productiejaar aan. Mijn machine is groen gemoffeld, wat weinig voorkomt.

Van dit model zijn 85.900 exemplaren geproduceerd.

Beide modellen

Comptometers zijn telmachines met een groot-toetsenbord met toetsen voor de cijfers 1-9. Elke decimale positie (eenheden, tientallen, honderdtallen, ......) heeft een eigen kolom toetsen. Het cijfer 0 ontbreekt. Als in een kolom geen cijfer is ingetikt, dan staat op die plaats in het getal een 0. Een Comptometer heeft 8, 10 of 12 kolommen. Er zijn ook machines met toetsenborden voor het rekenen met Engelse ponden/shillings/pennies.

In de meest rechtse kolom staan de eenheden. In de kolom links ervan de tientallen, in de kolom daar links van de honderdtallen enzovoort. Je kunt de cijfers van een getal tegelijkertijd indrukken. Ieder getal dat is ingedrukt wordt direct opgeteld bij de voorgaande getallen. Tik je 67 in in de twee rechter kolommen dan tel je 60 en 7 op bij het voorgaande totaal, tik je 4 in in de twee na laatste kolom dan tel je er 400 bij op.

In de handleiding van de Comptometer wordt aangeraden om de toetsen met de cijfers 6 tot en met 9 niet te gebruiken. Je zou sneller in plaats van een 9 een 4 en een 5 intikken of in plaats van een 6 twee keer 3 na elkaar. Dat dit advies werd opgevolgd is te zien aan de ‘half keyboard’ machines zoals de Contex-A die later zijn gemaakt.

Op elke toets staat links een klein en rechts een groot en cijfer. De cijfers op een toets zijn samen altijd 9. De grote cijfers gebruik je bij het optellen, de kleine bij aftrekken.

Op de Comptometer kun je met hele grote getallen rekenen. Op de ‘grootste’ machine kun je met getallen van 12 cijfers rekenen. Bij veel toepassingen is dat niet nodig. De Comptometer werd meestal gebruikt om veel getallen snel bij elkaar op te tellen. Daarom missen latere optelmachines, zoals de Contex A, niet alleen de cijfers 6-9, maar hebben ze ook met minder kolommen.

Meer informatie over de Comptometer vindt je hier.

Hier vind je een simulatie van het rekenen met een Comptometer.

Instructie scan van een oude handleiding.

Instructie

Met de Contex A kun je alleen optellen. Omdat de cijfers 6-9 ontbreken wordt het toetsenbord wel een gehalveerd toetsenbord of ‘half keyboard’ machine genoemd. Waarom deze cijfers ontbreken, is bij de Comptometer uitgelegd. Net als bij de Comptometer tel je bij de Contex A je ieder getal dat je indrukt direkt op bij het totaal van de vorige getallen. Met de (rode) knop linksboven zet je het totaal op nul.

Als je een toets indrukt, dan duw je de andere toetsen van die kolom tegelijkertijd naar beneden. De 5 moet je veel verder indrukken dan de 1. In principe zou de Contex A met alleen de toetsen 5 kunnen werken: als je een 5 een heel klein stukje indrukt dan tik je een 1 in, duw je iets verder dan een 2, ……… en duw je hem helemaal in dan tik je een 5 in.

Er zijn ook machines met toetsenborden voor het rekenen met Engelse ponden/shillings/pennies.

De Corema portative heeft een bijbehorende koffer. De machine past in de koffer als de achterpootjes ingeklapt zijn en de aandrijftoets een kwartslag gedraaid is.

Deze foto komt van internet; ik ga nog een foto van mijn machine maken.

De Brunsviga is, net als de Facit, gemaakt naar het voorbeeld van de Odhner. Model 13RK is het meest voorkomende model. Onderop mijn machine staat behalve het serienummer ook KL 11492 KS.

Deze foto komt van internet; ik ga nog een foto van mijn machine maken.

Hier vind je een schat aan informatie over veel van de grote hoeveelheid modellen die Brunsviga vanaf ongeveer 1900 heeft geproduceerd.

Instructie

Instructie Scan van een Duitse gebruiksaanwijzing.

De Facit is, net als de Brunsviga, gemaakt naar het voorbeeld van de Odhner. De Facit NTK lijkt erg op zijn voorganger, de Facit TK, maar heeft een gegoten kast en een betere geluidsisolatie.

Hier kun je heel veel informatie over Facit vinden.

Instructie

De Odhner 239 heeft veel voorgangers. Alle Odhner modellen hebben een pinwheel-mechanisme. Een pinwheel is een ronde schijf met negen pinnen die uitgestoken en ingetrokken kunnen worden.

Hier vind je een simulatie van het rekenen met een Schubert, een machine die sterk lijkt op de Odhner 239.

Instructie ga naar Odhner 239.

Instructie instructieboekje voor vermenigvuldigen en delen.

Instructie voor het uit elkaar halen, schoonmaken en zonodig repareren van de Odhner 239.

De Numeria lijkt erg op de Monroe-machines (vooral op de Monroe LX-160) en werd daarom door Adolf Schranz, de ontwerper van de Monroe, gezien als een kopie van zijn machine. Pas in 2000 is ontdekt dat het mechanisme van de Numeria anders is dan dat van de Monroe. Klik hier voor het hele verhaal.

Instructie voor het werken met de Monroe LX-160.

Het tandrad van de Summira 7 bedien je met je vingers.

Van de Summira 7 bestaat ook een versie met printstrook, de Summira S of Summira S7.

Instructie

VEB Triumphator WERK produceerde vanaf 1906 veel verschillende modellen pinwheel machines. De Triumphator KA is een buitenbeentje. KA is de afkorting van Klein-Addierer, ofwel kleine opteller.

De Contex 10 is de opvolger van de Contex B. De Contex B werkt precies hetzelfde als de Contex A maar ziet er moderner uit. De Contex 10, de opvolger van de Contex B, is een totaal andere machine. Hij heeft een ander mechanisme en kan optellen, aftrekken, delen en vermenigvuldigen. Het toetsenbord heeft tien cijfers: 0-9.

Instructie Nederlandstalig instructieboekje.

Instructie

De Jaguar K2 is een draagbare rekenmachine met printrol die kan optellen en aftrekken. De machine heeft een repeteertoets en biedt de mogelijkheid om tussentotalen te berekenen. De machine kan, als hij in de kap is opgeborgen, rechtop gezet worden. In de kap is plaats voor de hendel, die eenvoudig uit de machine getrokken kan worden. Er is ook een elektrische versie van de Jaguar, de EK2.

Met de rode pen die rechts in het apparaat is gestoken voer je de cijfers in. Dit doe je door het pennetje rechts van het cijfer dat je in wilt voeren op het tandrad te zetten en dit helemaal naar beneden te duwen. Resetten doe je door de rode knop naar achteren te duwen.

De Addipresto en Swift Schnellrechner, soortgelijke apparaten, kunnen ook aftrekken.

Met de Plus Rapid Adder kun je alleen optellen. Net als de Contex A heeft de machine een gehalveerd toetsenbord. Je telt ieder getal dat je aanslaat direkt op bij het totaal van de vorige getallen. Met de (groene) knop rechts voor zet je het totaal op nul.

Klik hier voor de geschiedenis van de PLUS Rapid Adder.

Deze foto komt van internet; ik ga nog een foto van mijn machine maken.